Meyan Kökü Şerbeti (Ava Susê)

Ana Sayfa » Haberler » Özel Haber » Meyan Kökü Şerbeti (Ava Susê)

meyan kökü (3)

Diyarbakır’da halkın “Ava Susê” “Kürt kolası” dediği şerbet, meyan kökünden yapılan bir içecektir. Hekimlik ve eczacılıkta yeri olan bir bitkinin kök ve rizomlarının tokmakla ezilip suda bekletilmesiyle elde edilmekte olup, Diyarbakır’da sıcak yaz günlerinde yüzyıllardan beri aranılan, çok lezzetli, ucuz ve ideal bir serinletici içecektir. Günümüzde ise yerini gazoz ve kolalı içeceklere bırakmış gibi görünüyorsa da “Ava Susê”nın kadrini bilenlerin bundan vazgeçmesi mümkün değildir.

Meyankökü ve özü eski çağlardan günümüze kadar birçok hastalıkta ilaç olarak da kullanılmış olup, tabiatın insanlara sunduğu “her derde deva” olarak kabul edilmiş bir bitkidir.

Sıcak günlerde çarşılarımızda satılan meyan şerbeti ise kolalı içeceklere göre sağlığa çok daha yararlıdır. Temiz bir şekilde hazırlandığı ve sunulduğu takdirde, yerli malı bir içecek olarak yıllarca tüketilmeye devam edecektir. Zaten titiz ve meraklı şerbetçilerin yaptığı iyi şerbetler daima aranan ve tüketilen şerbetlerdir.
Meyankökü bitkisinin, kullanılan kökü dışında kalan dal ve yaprakları çeşitli yerlerde yakacak olarak da kullanılır.

Meyankökü Bitkisinin Yetiştiği Yerler

meyan kökü (5)Meyan bitkisi, Dünya’nın pek çok yerinde kendiliğinden yetişen çok yıllık otsu bir bitkidir. Ülkemizde; Trakya, Marmara bölgesi ve Karadeniz sahilleri hariç tüm Anadolu’da özellikle akarsu kenarlarında yetişir. Çoğunlukla; Muş, Bingöl, Kars, Siirt, Diyarbakır, Urfa, Antakya ile Ege Bölgesinde ve Çukurova’da; bölgemizde ise yaygın olarak Dicle ve Fırat Nehri kenarlarında bolca yetişmektedir. Bölgemizde yetişenlerin üstün kalitede olduğu bilinmektedir.

Bitkinin Özellikleri

Bitkiler aleminin Leguminosac familyasında Glycyrrhiza glabra ismiyle yer alan bu bitkinin esas kullanılan kısımları üç senelik kuru kök ve rizomlarıdır. Meyankökü bitkisi 90-120 cm boyunda, gövdesi yukarıya doğru veya yataydır. Bileşik yapraklıdır. Salkım şeklinde çiçekleri ise genellikle mavimsi veya koyu leylak renginde olup haziran ve temmuz aylarında açarlar. Kökleri 0,5-2,5 cm çapında ve 15-50 cm uzunluğunda silindir çubuklar halindedir. Tadı önce tatlı, sonra acımsıdır. Kabuklu olanları esmer renkte, kabuğu soyulmuş olanlar ise sarı renktedir.

Meyankökünde nişasta, şeker, zamk, reçine, flavon türevleri ve glisirizin bulunur. Glisirizin, glukozit yapısında bir madde olup meyankökünün etkili maddesidir. Tadı şekerden elli kat tatlıdır. Köklerdeki oranı %5-13 arasında değişir.

Meyan Balı

Meyankökü bitkisinin köklerinin kaynar suda işlenip meyanlı suyun yoğunlaştırılmasıyla elde edilen özüttür. Piyasada toz, silindir çubuk ya da dört köşe parçalar halinde bulunur. Parlak siyah renkli, özgül tatlı bir kütledir. Suda kolaylıkla erir. Bileşimi meyanköküyle aynıdır, ama glisirizin oranı daha yüksektir (%20). Göğüs yumuşatıcı, öksürük kesici, mukozaları koruyucu ve yara iyileştirici etkisi vardır. Bu nedenle bazı pastillerin bileşimine girer. Mide hastalıklarında da kullanılır.

Sanayide Kullanımı

Meyankökü bitkisinin kök ve rizomlarından eriyen maddelerin kısmen veya bütünüyle alınmasıyla elde edilen meyan özü, sanayi alanında kolalı meşrubat imalatında kişnişle karıştırılıp katkı maddesi olarak; bira üretiminde ise köpük oluşturucu olarak kullanılmaktadır. Ayrıca doğal boyamacılıkta ve tahin helvası üretiminde yeralmaktadır. Sigara üretiminde ise belli oranlarda tütüne karıştırılarak nikotinin etkisini azaltıcı olarak da kullanılmaktadır.

Pazarı ve İhracatı

Meyankökü Türkiye’nin önemli ihraç ürünlerinden biridir. Dünya ticaret alanında geniş yeri vardır. Özellikle Amerika, Avrupa ve Japonya gibi ülkeler, meyankökünün pazarıdır. Ülkemizde yetişen meyankökünün az bir kısmı tüketilmekte, geri kalanı ise ihraç edilmektedir. Eskiden kök üretimi Ege bölgesinde yapılırdı, ticaret merkezi ise İzmir idi. Günümüzde daha çok Güneydoğu ve Doğu Anadolu bölgelerinde toplanmaktadır.

Gaziantep, Muş, Siirt ve İzmir’de kurulmuş fabrikalarda meyankökü, çeşitli sanayi kollarında kullanılmak üzere işlenmekte, ayrıca birçok ülkeye ihracatı yapılmaktadır. Diyarbakır’da da bir yatırım sektörü olarak düşünülebilir.

Tıbbi Özellik ve Faydaları

meyan kökü (4)Meyankökü, özü ve şerbeti çok eski yıllardan beri gerek halk, gerekse hekimler tarafından çeşitli hastalıklarda kullanılmıştır.

Bu içeceğin içinde %10 kadar bitkisel tabii şekerin yanısıra, balgam ve idrar söktüren Benzoatlı maddeler yer almakta olup, ayrıca tükürük çoğaltıcı ve terlemeyi kolaylaştırıcı, reçine ile köpüren ve renk veren maddeler de bulunmaktadır.

Böbrek rahatsızlıklarının giderilmesinde idrar söktürücü olup, böbrek ve idrar yollarındaki taşları düşürdüğü bilinmektedir.

Her türlü öksürük ile bronşların temizlenmesinde, göğüs yumuşatıcı ve balgam söktürücü olarak sabah akşam ağıza nohut büyüklüğünde meyan balı alınarak emilir.

Nefes darlığına iyi gelir ve aynı zamanda sesi güzelleştirir.

Mide ile oniki parmak bağırsağındaki ülsere, gastrite ve sinir zaafiyetine iyi geldiği görülmüştür.

Susuzluğu giderir, iştah açar, vücuda serinlik ve zindelik verir.

Hazmı kolaylaştırır, bağırsaklara rahatlık verir ve kabızlığı giderir.

İlaç sanayinde ise, tabletlerin hazırlanmasında kullanılmaktadır.

Diyarbakır’da Şerbetçilik

meyan kökü (1)Meyan kökünden yapılan Şerbet satıcılığı Diyarbakır’da bir meslek dalı olmuştur. Birçok şerbetçi bu mesleği çocuklarına da öğretir ve ailece bu mesleği icra ederler. Şerbetçilerimiz sıcak yaz günlerinde genelde tarihi çarşılarımızın bulunduğu mekânlarda (Dağkapı ve Balıkçılar bölgesinde) halkın yoğun olduğu bölgelerde dolaşıp halk tarafından çok ilgi duyulan bu güzel içeceği sırtlarında taşıyarak satarlar. Meyan şerbetine Diyarbakır’da “Ava Susê” de denmektedir. Bölgemizde; Diyarbakır,Gaziantep, Şanlıurfa ve Mardin’de de içecek olarak kullanılmaktadır.Şanlıurfa bölgesinde Biyan Balı’da denilmektedir.

Meyankökü Şerbeti (Ava Susê)’nin Yapılışı

Meyankökü topraktan söküldükten sonra üstündeki toprak, çamur gibi tabii kirler temizlenerek ortalama 20 cm uzunluğunda kesilerek güneşte veya sıcak bir yerde kurutularak saklanır. Bu köklerin tatlı ve güzel bir kokusu vardır. Daha sonra bu çubuklar tokmakla dövülüp elyaflar haline getirilir. Sonra “teşt”e (bir tür büyük leğen) konur, üstüne bir miktar su serpilir. Elyaf bu az miktardaki su ile birlikte elle karıştırılır, 1 kg elyafın içine 1 çay kaşığı karbonat olacak şekilde yeteri kadar karbonat eklenir ve hamur gibi yoğurulur. Elyaf, serpilen suyu çekince tekrar su verilerek karıştırılmaya devam edilir. Bu işlem birkaç kez tekrarlanır. Daha sonra kitle yeterli oranda ıslanınca tahtadan yapılmış bir teknenin içine konulur. Birkaç saat sonra teknenin ön tarafındaki delikten, ıslak olan meyankökü elyafından şerbet süzülmeye başlar. “Teşt”te birikmeye başlayan şerbet özüne belli bir oranda su katılır. Teşt içindeki şerbet, tasla bir müddet karıştırılır. Bu arada köpükler oluşur ve bu köpükler tas ile alınarak teknedeki meyankökü elyafının üzerine dökülür. Köpükler, elyafın özündeki maddenin daha iyi çözülmesiyle şerbetin berrak ve lezzetli olmasını sağlar. Teştte biriken koyu kıvamdaki şerbet güğüme konulur, belli bir oranda su ilave edilip karıştırılır ve buz parçaları da konularak satışa çıkarılır. Usta şerbetçiler buz parçalarını, krom sacdan yapılmış ince uzun ve ağzı kapalı bir termosa koyarak güğümün içine bırakır. Bu şekildeki soğutmada eriyen buzun suları şerbete karışmaz.

Çok eskiden buz yapan makinalar olmadığından kışın “karlıklar”da biriktirilen karlardan konulurmuş. Karacadağ’dan getirilen kar kalıplarından da istifade edilirmiş.

Anlatıldığına göre, herşey gibi eski şerbetlerin de lezzeti bir başkaymış.

Şerbetin Satışı ve Güğümler

Şerbetin satılacağı güğümler çeşitli büyüklüklerdedir. Bunlar 30-40 litre arasında değişen büyüklüktedir. Sarı pirinç veya bakırdan yapılan bu güğümler temiz ve kalaylıdır. İşlemeli ve gösterişli güğümlerin yanısıra, galvanizli sacdan yapılmış sade olanları da bulunmaktadır. 50-60 yıl öncesinde tuluklarda da şerbet satılırmış.

Büyük güğümlerle ve içine bolca buz atılmış vaziyette sırtında şerbetini dolaştıran şerbetçi, geldiğini belli etmek için tunçtan yapılmış üç-dört adet çıngırağı veya elinde taşıdığı küçük tunç tabakları birbirine ritimli vurarak dolaşır. Bu dolaşma esnasında yüksek bir sesle; “Geldim, Bırdayam… Biyanbalıcı”, “Böbrek Doktorı”, “Her derde Deva Beğım” diyerek, çarşı esnafına ve çarşıda gezenlere sesini duyurur. Güzel sesli bazı şerbetçiler ise esprili sözlerle satışını sürdürür. Bazı şerbetçiler imalat yaptıkları dükkânlarında satış yaparlar.
Ramazan Sofralarında

Sıcak yaz aylarındaki Ramazanlarda iftar sofrasında Ava Susê bulundurmak Diyarbakır’da vazgeçilmez bir tutkudur. Öğlenden sonra şerbetçilerde oluşan kuyruklar iftar saatine kadar devam eder. Poşet içindeki şerbetini eline alan Diyarbakır’lı, büyük bir keyifle yorgunluğu biraz azalmış bir şekilde evinin yolunu tutar. / Bahattin AY / Diyarnet.com

BENZER İÇERİKLER

‘Sıfır sorun’ politikası enkaza dönüştü – Cahit Mervan

‘Sıfır sorun’ politikası enkaza dönüştü – Cahit Mervan Suriye’deki iç savaşı sonlandırmak için uluslararası çabalar en çok...

Zorla ‘Türküm’ dedirtiliyor’

Zorla ‘Türküm’ dedirtiliyor’ MAZLUMDER yetkilileri, “Andımız”ın kaldırılması için dava açtıklarını,...

Diyarbakır karpuzu tarihe mi karışacak?

Diyarbakır karpuzu tarihe mi karışacak? Büyüklüğü ve tadıyla dünya ölçeğinde üne sahip Diyarbakır karpuzu...

Yorumlar

Eski Bakan Ensarioğlu: BDP’ye geçmemek için bir neden yok
Eski Bakan Ensarioğlu: BDP’ye geçmemek için bir neden yok Eski bakanlardan M.Salim Ensarioğlu, uzun bir süreden beri BDP ile görüştüğünü...
Rojavalı çocuklar yeni eğitim yılına Kürtçe başlıyor
Rojavalı çocuklar yeni eğitim yılına Kürtçe başlıyor Batı Kürdistan yeni eğitim dönemine iddialı hazırlandı. İki yıldan...
‘Sıfır sorun’ politikası enkaza dönüştü – Cahit Mervan
‘Sıfır sorun’ politikası enkaza dönüştü – Cahit Mervan Suriye’deki iç savaşı sonlandırmak için uluslararası çabalar en...
Yeni SBS Modelinde Değişiklik Yapılacak
Yeni SBS Modelinde Değişiklik Yapılacak Milli Eğitim Bakanlığı’nın SBS’nin kaldırılmasının ardından...
Aziz Yıldırım Tekrar Aday Oluyor
Aziz Yıldırım Tekrar Aday Oluyor Fenerbahçe’de başkanlık yarışına girip girmeyeceği tartışılan...
Fırsatlar

Sitemize Son Eklenen Fırsat İlanları